1- طی چند دور جنگ میان ایران و روس در عصر قاجاریه و فتحعلیشاه، صدمات جبران ناپذیری بر ایران وارد شد. به نظر شما علت اصلی این امر چه بود و چه عاملی را می توان، دلیل اصلی مجموعه شکست های ایران دانست؟
ج- با تشكر از شما، پيش از اينكه از دلايل شكست ايران سخن بگوئيم، لازم است كه از علل وقوع جنگها پرسيد و من سعي مي كنم به اجمال و كوتاهي زمينه هاي سياسي و ديپلماتيكي منجر شده به آن جنگها را بيان كنم تا بدين وسيله به عواملي پرداخته شود كه در شكست ايران از قواي روسيه تاثيرگذار بودند؛ ماجرا از اين قرار بود: در تكاپوي‌ هرج‌ و مرجي‌ كه‌ با برافتادن‌ سلسله‌‌ صفويه‌ و از بين‌ رفتن‌ اقتدار مركزي‌ نادرشاه‌، بر سراسر ايران‌ سايه‌ افكنده‌ بود، آقا محمد خان‌ كه‌ از سال‌ 1193ق‌/1779م‌ رهبري‌ خود را مرحله‌ به‌ مرحله‌ بر ايل‌ قاجار مسجل‌ كرده‌ بود، به‌ دنبال‌ كشمكش‌هايي‌ كه با خاندان‌ زنديه‌ و ديگر مدعيان‌ حكمراني‌ بر ايران‌ را داشتند و براي‌ ايجاد آرامش‌ و يكپارچگي‌ ولايت‌هاي‌ ايران‌، در سال‌ 1210ق‌/1796م‌ سلسله‌‌ قاجاريه‌ را رسماً در كل‌ سرزمين‌ ايران‌ بنيان‌ گذاشت‌ و به‌ دنبال‌ آن‌، به‌ فرو نشاندن‌ آشوب‌هاي‌ محلي‌ و گشايش‌ روابط‌ با ديگر كشورها بر پايه‌‌ وضعيت‌ تازه‌ به‌ وجود آمده‌ پرداخت‌. در ميانه‌‌ آشفتگي‌ ايران‌ و بر اساس‌ مسايلي‌ كه‌ ميان‌ حاكم‌ گرجستان‌ ـ ارايكلي‌ ـ و حكومت‌ ضعيف‌ ايران‌ به‌ وجود آمده‌ بود، وي‌ خود را در سال‌ 1214ق‌/1800م‌ به‌ تحت‌الحمايگي‌ امپراتوري‌ روسيه‌ ـ كاترين‌ كبير ـ درآورد.

سالی دیگر در آستانه سالروز صدور فرمان مشروطیت قرار گرفته ایم؛ رویدادی که نقطه عطفی در تاریخ کشورمان بشمار می رود؛ بر گذشته ای خط بطلان کشید و نوید آینده ای داد که تاکنون به تعویق افتاده است؛ انقلاب مشروطیت در ایران بیش از همه بر ساختارهای سیاسی و فرهنگی دوره پیش از خود ضربه آورد؛ به حدی که با استقرار نهادهای اولیه آن، نظام اجرایی تن به نظارت و مشارکت- نیم بندی- داد که در قبل از آن سابقه ای نداشت؛ حاکمیت ایرانی در دوره پیش از مشروطیت مبتنی بر نظام ارباب- رعیتی بود که در بالای هرم آن، شاه به سان خدایگان صاحب جان و مال و آزادی و مالکیت افراد جامعه بود؛ دربار بر تمامی عرصه های زندگی سیطره داشت و امنیت با تنخواهی خدایگان معنی می یافت. نظام اجرایی پیشامشروطه برآمده از الگوهای معرفتی- اعتقادی بود که نمادی از جهان بسته متافیزیکی را در عرصه های اجتماعی- سیاسی و حتی اخلاقی نمایندگی می کرد.

جنسیت Gender و سخن گفتن از آن در دنیای امروز محور اندیشه ها و فعالیت های انسان را تشکیل می دهد؛ اهمیت مرکزی جنسیت در ارتقای حقوق طبیعی انسانها- دستاورد عصر رنسانس و روشنگری- به ارزشمندی جسم انسانی و فراتر رفتن از ارزشداوریهای جنسیتی برمی گردد. جنسیت از یک سو معطوف به تأمین حقوق اجتماعی- سیاسی زنان و از سوی دیگر ناظر به ساختارشکنی از تفاوتها و تبعضیات جنسیتی است که دنیای مدرن را انسانی تر از جهان سنتی قرار می دهد؛ از طرفی جنسیت به موضوع دانشهای پزشکی تبدیل شده و از طرف دیگری در جنبشهای صنفی و آزادیخواهانه به محوریت مبارزات و کنشهای سیاسی- حقوقی تبدیل شده است.

ياكوب‌بوركهارت‌در تبيين‌تفاوت‌انسان‌قرون‌وسطي‌از آن‌عصر رنسانس‌و شكوفايي‌ معنوي‌و شخصي‌انسان‌در دوره‌‌جديد مي‌نويسد: «در قرون‌وسطي‌چنين‌مي‌نمود كه‌آدمي‌در حال‌رويا يا نيمه‌بيداري‌به‌سر مي‌برد: هر دو جهت‌آگاهي‌او ـ آگاهي‌معطوف‌به‌درون‌و آگاهي‌معطوف‌به‌بيرون‌ـ در زير پرده‌اي‌واحد قرار داشت‌. تاروپود اين‌پرده‌از ايمان‌ديني‌و شرم‌و حجب‌كودكانه‌و وهم‌و خيال‌تشكيل‌يافته‌بود و از خلال‌آن‌، جهان‌و تاريخ‌به‌رنگ‌هاي‌عجيبي‌نمايان‌بود؛ و آدمي‌خود را تنها به‌عنوان‌عضو يك‌قوم‌يا حزب‌يا خانواده‌يا گروهي‌از اين‌قبيل‌مي‌شناخت‌. اين‌پرده‌نخستين‌بار در ايتاليا از ميان‌برمي‌خيزد و آدمي‌آغاز مي‌كند به‌اينكه‌دولت‌و جامعه‌و همة‌چيزهاي‌اين‌جهان‌را به‌طور عيني‌و چنانكه‌به‌راستي‌هستند مشاهده‌كند؛ و در عين‌حال‌آگ‌اهي‌معطوف‌به‌درون‌نيز با تمام‌نيرو سر برمي‌دارد و آدمي‌فردي‌روحي‌و معنوي‌مي‌شود و بدين‌خصوصيت‌خود واقف‌مي‌گردد.» (فرهنگ‌رنسانس‌در ايتاليا1376،ص‌) رنسانس‌و آموزه‌هايي‌كه‌اين‌دوران‌براي‌فرهنگ‌انساني‌به‌ارمغان‌آورد، در حقيقت‌واكنشي‌بود بر آموزه‌هاي‌قرون‌وسطايي‌كه‌در آن‌اولاً بر وجود خداوند متشخصي‌تاكيد داشتند كه‌ازلي‌، نخستين‌ابدي‌بود و از قدرت‌بي‌كراني‌برخوردار و تعيين‌كننده‌‌سرنوشت‌گذشته‌و آينده‌ي‌آدميان‌بود. دوماً انسان‌به‌عنوان‌نماينده‌و جلوه‌اي‌از آن‌خداوند متشخص‌، داراي‌مركزيت‌در جهان‌بيكران‌آفرينش‌و اشرف‌مخلوقات‌شمرده‌مي‌شد. سوماً دنيايي‌كه‌محل‌زيست‌اشرف‌مخلوقات‌بود، مركزيت‌را از آن‌خود كرده‌بود و مورد عنايت‌آفريدگار محسوب‌مي‌شد. بر پايه‌‌دگرگوني‌كه‌با رنسانس‌در جايگاه‌انسان‌به‌وجود آمد، با تحقيقات‌كپلر و گاليله‌مركزيت‌زمين‌از آن‌گرفته‌شده‌بود، و در پروژه‌‌نيوتن‌به‌نتايج‌منطقي‌خود رسيده‌بود، در سده‌هاي‌بعدي‌با ايده‌هاي‌داروين‌، انسان‌را در ميان‌انواع‌ديگر موجودات‌جاي‌مي‌دهد و آن‌اشرفيت‌متافيزيكي‌را به‌تشخص‌واقعي‌و موجودي‌صاحب‌حق‌طبيعي‌زيستي‌و فرهنگي‌ارتقا مي‌دهد؛ موجودي‌كه‌با حق‌طبيعي‌به‌دنيا مي‌آيد و با دستيابي‌به‌حق‌آزادي‌، صيانت‌جان‌و مالكيت‌، در جامعه‌ مدني‌استقرار يافته‌بر اساس‌قرارداد اجتماعي‌برخوردار است‌. رنسانس‌و كشف‌دوباره‌‌انسان‌در حقيقت‌در پي‌پاسخ‌به‌اين‌سوال‌بود كه‌«چرا نبايد انسان‌را همان‌گونه‌وارد كار خود كنيم‌كه‌در كاينات‌قرار داده‌شده‌است‌؟ چرا نبايد انسان‌را در كانون‌توجه‌قرار دهيم‌؟»(ديدرو) سير تحولات‌از رنسانس‌تا روشنگري‌و نقشي‌كه‌اصلاح‌ديني‌و انقلاب‌صنعتي‌در تغيير اساسي‌تمدن‌بشري‌بر عهده‌داشتند، مفهوم‌انسان‌گرايي‌بر مبناي‌كرامت‌ذاتي‌انسان‌و تشخص‌ اخلاقي‌ـ سياسي‌ـ اجتماعي‌و اقتصادي‌او شكل‌گرفت‌و مدرنيته‌با پشت‌سر گذاشتن‌تمدن‌هاي‌باستاني‌و سنتي‌، پديدار شد.

1 ـ آقای حقدار شما از معدود افراد و محققان جوانی هستيد که تا همين اواخر با فريدون آدميت مصاحبت داشتيد. علاوه بر اين وی و انديشه هايش موضوع نخستين تک نگاری از مجموعه آثار شما بنام انديشه های ايرانی است و می دانيم که ايشان نزد شما از مقام ارجمندی برخوردار بودند. بنابر اين اجازه دهيد پيش از هر چيز و در مقدمه اين گفتگو درگذشت فريدون آدميت را به شما تسليت بگوئيم. چرا شما برای ورود به بحث انديشه های ايرانی و بررسی آرا و نظرات انديشمندان تاريخ معاصر مقدم بر همه فريدون آدميت را برگزيديد؟

ج- من هم پيشاپيش درگذشت دكتر فريدون آدميت را كه به حق يكي از استوانه هاي فرهنگ مدرن ايراني بودند و نمادي مجسم و عيني از افرادي بودند كه تن به پستي ندادند، از حطام دنيوي دست شستند و روحشان را به اربابان خودسر و نادان و ناپرهيزگار نفروختند، به شما و ديگر همكاران تلاش تسليت مي گويم؛ تأليف من راجع به آرا و انديشه هاي دكتر آدميت – كه به واقع نخستين گام در گشودن گفتگو با ايشان بود- بيش از هر انگيزه اي، اداي دين علمي- بينشي است كه من و نسل من و حتي نسل پيش از من در شناخت تاريخ انديشه و جنبش مشروطيت به دكتر آدميت دارند؛ بی تردید شما هم با من موافقید که دکتر آدمیت بنیانگذار تاریخ نگاری مدرن در تحلیل و بررسی سرآغازهای مواجهه فرهنگ ایران و مدرنیته در دوران مشروطیت است. همچنانکه بنیادهای تاریخ اندیشه را ایشان در فرهنگ ایرانی وارد کرده و راهگشای تالیفات و تحقیقات بعدی شده اند. در واقع نوشته های دکتر آدمیت اکنون دیگر به متون کلاسیک مشروطه پژوهی و اندیشه شناسی تاریخی متجددان و مدرنهای اولیه ایران زمین تبدیل شده است و هر محقق و تحلیلگری که راجع به اندیشه های دوران معاصر تاریخ ایران و رویداد سرنوشت ساز مشروطیت دست به تحقیق یا تالیف – چه از دیدگاه رد و انکار یا از دیدگاه اثبات و تائید – بزند، نیازمند مطالعه و مراجعه به کتابهای دکتر آدمیت است؛ دکتر آدمیت شخصیتی است که بیش از پنجاه سال از عمر خود را صرف تحقیق و بررسی جریانات فرهنگی و سیاسی مشروطیت کرده است؛ این مسئله را هم نباید از یاد برد که دکتر آدمیت تنها بازمانده ی بلافصل نسل مشروطه خواهان است که توانسته جنبش مشروطیت و ایده های آن را با استفاده از تاریخ نگاری مدرن، بر اساس معتبرین آثار و اسناد آن دوره، تدوین و تحقیق کنند و شاهد یکصد سالگی مشروطیت باشند.

كتاب «روشنفكري ديني و چالش هاي جديد» مجموعه اي از مقالات و مصاحبه هايي است كه ابراهيم يزدي دبير اول نهضت آزادي ايران، در مقاطع مختلف تاريخي، آنها را بيان كرده است؛ البته بايد واژه چالش را در عنوان كتاب، با توجه به جدالهاي ابراهيم يزدي با مخالفانش، به معنايي بگيريم كه در فرهنگ معين آمده است. اين كتاب 280 صفحه اي نمونه اي بارز از نوشته هاي نابهنگامي است كه در گسست كامل از مسائل و واقعيات اجتماعي- سياسي و فرهنگي جامعه ايران قرار دارند؛ مسائل اقتصادي به كل از آن غايب و محلي از اعراب ندارد.

انقلاب مشروطیت ایران، جنبشی است که از تغییرات در ساختار سیاسی کشور شروع شد و با تحولاتی که در اقتصاد و فرهنگ به وجود آورد، دوران تازه ای را در تاریخ ایران زمین به خود اختصاص داد؛ مشروطیت با ادبیات خاص خود، پیش از استقرار اولین پارلمان در ایران و تدوین نخستین قانون اساسی عرفی، با گزارشاتی که اولین کاروان فرنگ رفتگان در نوشته های خویش ثبت کرده بودند، به فرهنگ و ادب ایرانی راه پیدا کرد. در تثبیت فرهنگ و ادب مدرنیته، اولین نمایشنامه هایی با مضامین اجتماعی و اخلاقی نوشته شدند؛ نخستین داستانهای کوتاه در سبکهای مختلف به تألیف درآمدند؛ ادبیات منظوم تن به دگرگونی پایه ای داد و سبک و محتوای قدمایی به مسلخ نقد سپرده شده و شعر نو به وجود آمد. در یکصد سال گذشته فرهنگ مشروطیت که در حقیقت حامل فرهنگ و ادبیات مدرنیته است، گسترش قابل توجهی کرده است؛ دهه هایی بعد از استقرار نظام سیاسی مشروطه، شعر نو در صدر ادبیات منظوم ایرانی نشست. رمان ایرانی پدیدار شد و توابعی از فرهنگ مدرن در تئاتر- سینما و موسيقی به منصه ظهور رسیدند.
با این حال، مشروطیت از همان اوان استقرار در جامعه ايراني، خود تبدیل به موضوع نوشته ها و هنرهای تجسمی شد و مفهوم «مشروطیت در هنر و ادبیات» شکل گرفت.

كتاب و كتابخواني يكي از معيارهاي پذيرفته شده كشورهاي پيشرفته بشمار مي رود و با اين معيار، تركيه يكي از كشورهاي پيشرفته محسوب مي شود؛ تركيه كه به عنوان يك كشور مدرن و مبتني بر نظام سكولاريستي برآمده از هويت ملي (دولت – ملت)، سابقه اي هشتاد ساله دارد، امروزه در كنار ديگر معيارهاي توسعه يافتگي، يكي از جوامع كتابخوان را در خود جاي داده است.

در جريان انتشار تك نگاري «محمد علي فروغي و ساختارهاي نوين مدني» كه در واقع كتاب چهارم از مجموعه «انديشه هاي ايراني» بود، به طور اتفاقي با يكي از بستگان خاندان فروغي و نوادگان خالواده وصال آشنا شدم. ايشان (خانم مريم معدل) نوه خواهر محمد علي فروغي هستند و با قدرداني از چاپ كتابي بدور از حب و بغض راجع به دايي بزرگوار مادرشان، از خاطراتي سخن به ميان آوردند كه در ساليان دور، پدربزرگشان مرحوم محمود وصال نوشته بودند و مرحوم مادرشان خانم هما وصال (معدل) آن را در اواخر عمرشان به خط خود تحرير كرده بودند؛ از ايشان درخواست كردم كه آن خاطرات را مطالعه كنم و بعد از موافقت ايشان، به نكات ارزنده اي در آن خاطرات راجع به يكي از حساسترين دوران تاريخ معاصر ايران زمين برخوردم؛ دوراني كه در جنگ جهاني اول كشورمان با اعلام بي طرفي، مورد تجاوز دولتهاي بيگانه قرار گرفت و متحمل مشكلات غير قابل جبراني شد.

فصلي از رساله: «آرامش دوستدار و هنر نينديشيدن»

1ـ از جهان‌ ديني‌ تا دنياي‌ علمي‌

اكنون‌ ديگر عقب‌ ماندگي‌ ايران‌ و انحطاطي‌ كه‌ لايه‌هاي‌ زيستي‌ ما را فرا گرفته‌، از كفر ابليس‌ معروف‌تر و ملموس‌تر شده‌ است‌؛ از زماني‌ كه‌ نخستين‌ مسافران‌ ديار فرنگ‌ به‌ ايران‌ بازگشتند و بر تفاوت‌هاي‌ دو دنياي‌ پيشرفته‌ي‌ غرب‌ و عقب‌ مانده‌ي‌ ايران‌ آگاه‌ شدند، نزديك‌ به‌ دويست‌ سال‌ مي‌گذارد. در اين‌ مدت‌ نه‌ تنها اين‌ تفاوت‌ها كم‌ نشده‌ و نظام‌ انديشگي‌ و زيستي‌ مدرنيته‌ نتوانسته‌ در فرهنگ‌ و جامعه‌ي‌ ايراني‌ جايگزين‌ شود، بلكه‌ از يك‌ طرف‌ با شتابي‌ كه‌ دنياي‌ مدرن‌ بر ترقي‌ و پيشرفت‌هايش‌ داده‌ است‌ و از طرف‌ ديگر مقاومت‌ نابخردانه‌اي‌ كه‌ نيروهاي‌ ضد مدرن‌ در اشكال‌ متفاوت‌ ايدئولوژيك‌ از خود نشان‌ مي‌دهند، دور نيست‌ كه‌ ايران‌ زمين‌ به‌ خاطره‌ي‌ تاريخي‌ انسان‌ها پيوسته‌ و سرگذشت‌ آن‌ در كتاب‌هاي‌ تاريخ‌ و باستان‌شناسي‌ خوانده‌ شود.

سالي ديگر فرصت يادكردي از انقلاب مشروطيت ايران را بدست آورده ايم؛ گرچه يكصدمين سالگرد اين انقلاب دورانساز در ميان غوغاهاي احساسي و سياست بازي گم شد و كمتر نوشته و يا تحليلي از روشمندي و واقع بيني تاريخي و عقلاني در بازخواني آرمانها و اهداف انقلاب مشروطيت ايران برخوردار بود، با اين حال وجود نيم بند نهادهاي سياسي و اقتصادي و دستاوردهاي فرهنگي و اجتماعي كه اين انقلاب همعصر و همچنان زنده براي جامعه و فرهنگ ايران زمين به وجود آورده است، زمينه هاي بحث و بررسي را براي دوره فعلي باز گذاشته، تا از رهگذر آن به خلاء ها، ضعف ها و قوتهاي انديشه و كنش ايراني در گذار از شرايط ناهنجار فرهنگي و آفتهاي سياسي آگاه شده و با تأملي دگرباره در زمينه ها، ايده ها ، كنشها و دستاوردهاي مشروطه خواهان، نكته ها و لايه هاي ناگفته و كاوش نشده اي از انقلاب مشروطيت ايران را به محك نجربه و آزمون نخبگان بگذاريم.
موضوع اين گفتار هم در راستاي طرح ايده اي است كه در يكصد سال گذشته كمتر از ديگر زمينه هاي مشروطيت ايران، به محاق احساسات شخصي و اغراض سياسي رفته و از كنكاشهاي دقيق عقلاني و تاريخي و بدور از ارزشداوريهاي موافقان و مخالفان، بي نصيب مانده و پرده اي از توهمات و اغلاط تاريخي بر آن گسترده شده است.

* در سالهاي اخير شاهد انتشار مجموعه كتابهايي با نام «انديشه هاي ايراني» از سوي شما بوديم كه هر كدام از عناوين اين مجموعه به بررسي انديشه ها و افكار انديشمندي مي پردازد؛ چه عاملي باعث شد كه شما وارد اين حوزه شويد و اين مباحث و نكات را منتشر كنيد؟
اين سلسله كتاب ها نتيجه مطالعات و تحقيقاتي است كه من در بيش از يك دهه گذشته داشتم، مي دانيد كه تحصيلات اوليه من در فلسفه بود و از همين منظر وارد تاريخ شدم. به دنبال تحقيق در فلسفه تاريخ، سعي داشتم كه مطالعاتم را عيني تر كنم و به همين خاطر به مسائل فكري و فرهنگي ايران پرداختم. در اين راستا بحث هاي مدرنيته و تجدد در ايران، كاوش از علل ناكامي تجدد، در دو سده اي كه با آن آشنا شده ايم به تدريج مرا به سمت تحقيق از مشروطه كشاند. در مطالعاتم از مشروطيت بيشتر از هر مساله اي به زمينه هاي فكري و فرهنگي آن توجه داشتم و آن چه را كه آموخته بودم در سبك تك نگاري و با تحليل افكار و ايده هاي روشنفكران منتشر كردم. به نظر من معمول ترين روش و سبكي كه مي توان استدلال ها را بيان كرد از طريق تاريخ نگاري انديشه است. چرا كه بر اساس مباني كه در فلسفه تاريخ دارم، معتقدم به دلايل فني امكان نوشتن تاريخ عمومي فكر در ايران يا تاريخ روشنفكري ممكن نيست، به تاريخ نگاري انديشه روي آوردم.

اشاره: وضعيت فعلي كه گريبانگير فرهنگ و اجتماع ايران زمين شده است، پديده اي است كه ريشه در جريانات تاريخي و معرفتي دارد كه در ساليان گذشته در اين مرز و بوم به وقوع پيوست و فرهنگ و انديشه ايراني را از حضور فعالانه در ضيافت جهاني انسانها دور ساخت و آينده اي ناروشن براي ساحت زندگي ايراني در چشم اندازي نزديك فراهم ساخته كه پيوستن آن به تاريخ ملل و اقوام گذشته و حفظ فيزيكي از دنياي واقعي را در برابر ما قرار داده است؛ اين موقعيت سخن «پرسش از انحطاط ايران» را اولويت داده و ...

انقلاب مشروطيت ايران از زماني كه در لايه هاي سياسي و فرهنگي نخبگان شفافتر مي شد و در حالي كه شاهد اولين دستاوردهايش در ايجاد پارلمان و تدوين قانون اساسي بود، به موضوع تاريخ نگاري تبديل و زواياي گوناگون آن، در وقايع نگاري – اسناد – خاطرات – گزارشات رسمي و تصاوير بر جاي مانده ثبت و براي آيندگان حفظ شده است. از همان دوران سنتگرايان از شكست آن سخن گفته اند.

در حالي كه تركيه آماده برگزاري دور تازه اي از انتخابات رياست جمهوري مي شود، صدها هزار تن از طرفداران نظام لائيك در يك اقدام پيش گيرانه در آنكارا دست به تظاهرات زده و ضمن هشدار به نخست وزير اسلامگرا، خواستار رعايت اصول بنيادين لائيسيته از سوي فرد منتخب رياست جمهوري تركيه در دور آينده شدند؛ به گفته تحليل گران مسائل تركيه، هدف عمده اين تظاهرات مقابله با اقدامات غير لائيك كانديداتوري احتمالي نخست وزير اسلامگراي فعلي (اردوغان) يا افراد نزديك به او بوده و حكايت از آگاهي طبقات مختلف جامعه تركيه در حفاظت از آموزه هاي لائيسيته در برابر رواج ايده هاي اسلام گرايانه در نهادهاي اجرايي تركيه دارد.

در شرايطي كه براي بدست آوردن كتابي محققانه بايد چندين و چند كتابفروشي را زير ذره بين بگذاري، تا كتابي بدون سانسور و ارزشمند را انتخاب كني، تا عطش وجودي آموختن و فهميدن را تا روزهايي نامعلوم تأمين كني، ظهور كتاب «در تيررس حادثه – زندگي سياسي قوام السلطنه» را بايد قدر شناخت و انتشارش را پاس داشت؛ كتابي كه بر زواياي پنهان نگهداشته شده اي از تاريخ سياسي و فرهنگي معاصر كشورمان، پرتوي مي افكند...

علي‌اصغر حقدار -پژوهشگر- در گفت‌وگو با خبرگزاري فارس، با بيان اين خبر گفت: اين كتاب از يك مقدمه و چندين فصل تشكيل شده كه در مقدمه اين كتاب به چرايي توجه به آرامش دوستدار پرداخت مي‌شود.

تصحیح رساله ی "مفتاح التمدن فی سیاسة المدن" را در حدود 360 صفحه (به قطع وزیری) من در سال 1383 بر اساس دستنوشته های معین الاسلام که در کتابخانه ی دائرة المعارف بزرگ اسلامی نگهداری می شود و تک نسخه ی خطی از جلد چهارم آن که در کتابخانه ی مجلس شورای اسلامی موجود است، انجام دادم و ...

شرایط جهانی که در آن زندگی می کنیم به صورتی درآمده است که برای ادامه بقای جغرافیایی و فرهنگی خویش باید وارد آن شویم؛ این ورود یا منفعلانه خواهد بود و یا فعالانه. اگر الزامات دوران جدید را در ذهن خویش نهادینه کنیم و واقع بینانه با شرایط آن برخورد کنیم و خردمندانه با آفت های فرهنگی و اجتماعی در سیر تاریخی تحولات ایران زمین به سنجش سنت برآییم، ورود در ضیافت جهانی فعالانه خواهد بود و اگر در پی ایدئولوژی سازی باشیم و سر در گرو سنت به پایان رسیده از هر نوع اش باشیم، منفعلانه در گوشه ای از ویترینی قرار خواهیم گرفت که سیر ترقی اندیشه بشری و فرایند پیشرفت جامعه انسانی برایمان تدارک دیده است. از این دیدگاه بازنگری در جریان های فکری و سیاسی گذشته – دور و نزدیک – کشورمان که برآمده از درک و دریافت لوازم و الزامات مدرنیته است، عاقلانه ترین راهی است که به بالندگی و رشد اندیشه های ایرانی راهبر می شود و بخشی از فرهنگ های زنده و پویا را در مدرنیته جهانی شده برایمان به ارمغان خواهد آورد.

خبر ساده و معنادار بود: صفر مرادنیازاوف رئیس جمهور مادام العمر ترکمنستان در اثر سکته قلبی درگذشت؛ به دنبال اعلام این مرگ ساده، مسائلی معنادار منتشر شدند که حکایت از وضعیت کشوری می داد که به سبک «پدرسالار»انه ای اداره می شد و «پاییز» این آئین را بر مردمان یک جامعه تحمیل می کرد؛ نیازاوف کتابخانه ها را تعطیل کرده بود. سخنان خود را در متون درسی مقاطع مختلف تحصیلی کشور گنجانده بود. او در سال، روزی را به نام خود و روز دیگری را به نام مادرش ثبت کرده بود.

اشاره: آگاهی از انتظام کشوری و حکومت منتظم به همراه ایجاد لشکر دائمی و منضبط، از اولین دستاوردهای برخورد فرهنگ و سیاست ایران زمین با دنیای مدرن در قرن هیجدهم و نوزدهم بشمار می روند؛ به دنبال درک و دریافت الزامات و لوازم مدرنیته سیاسی در میان برخی از نخبگان فرهنگی و رجال درباری عصر قاجار و ناکارآمدی حاکمیت قبیله ای برای برقراری نظم اجتماعی و رعایت حقوق سیاسی مردم، تدوین قوانین اداره کشوری و لشکری مورد توجه قرار گرفت و در دوران منتهی به استقرار مشروطیت و ایجاد پارلمان و تدوین قانون اساسی ایران در سال 1285 خورشیدی، نخستین جوانه های قانون نویسی در ادبیات فارسی پدید آمدند؛ گذشته از رسائل روشنفکرانی چون ملکم خان و میرزا یوسف خان مستشارالدوله، رجال سیاسی نظیر میرزا تقی خان امیر کبیر و میرزا حسین خان سپهسالار نیز از داخل دربار قاجاریه، دست به اقداماتی زدند که پایه های اولیه قانون گرایی و آزادیخواهی را در سیر تاریخی سیاست اجرایی و شیوه کشورداری ایران زمین بنیان گذاشتند. به استناد نوشته ها و رسائلی که از آن دوران و دوره پیش از آن در مسائل سیاسی بر جای مانده است، تا برخورد ایرانیان با دنیای مدرن، کشورداری در رهیافت های ارشادنامه ای و برگرفته از باورهای اعتقادی و به شکلی غیر روشمند و بر اساس ناسخ و منسوخ بوده و قانون گذاری و توجهی به حقوق اساسی و دیگر قوانین موضوعه نمی شده است.

تلاش ـ در غرب مفاهيمي چون آزادي و فهم آن در ربط با مفهوم استقلال فرد، بنابه تعبير فوق، بستر شكل‌گيري حقوق شهروندي و جامعه مدني مستقل از قدرت سياسي قرار گرفت و با موفقيتي كه شاهدش هستيم، بنيانهاي جوامع آزاد و پيشرفته غربي ساخته شد. اما بي‌ترديد دستيابي به انديشه و سپس نظام اجتماعي‌اي مبتني بر چنين مفاهيمي در غرب نيز يك شبه صورت نگرفت. آيا باور به شكست انقلاب مشروطه و بي‌اثر دانستن آن و نفي يا ناچيز گرفتن دستاوردها و پيامدهاي آن، بيانگر سلطه نگاهي نابگرا به مفاهيم اساسي انديشه مشروطه‌خواهي نيست؟ آيا فكر نمي‌كنيد تن دادن به سلطه چنين نگاهي بار ديگر ما را از درك اهميت نگاه تاريخي به رويدادها دور ساخته و امر مهم ديگر و نشات گرفته از آن يعني درك مفهوم تداوم را نا ممکن سازد؟

حقدار ـ اين سئوال را بايد از کساني پرسيد که قائل به شکست مشروطه هستند؛ من که به دفعات گفته‌ام: جنبش مشروطيت، يک پروژه‌ي ناتمام در سير تاريخي ايران است و براي تکميل و پرداخت ـ چه در نهادسازي و چه در تحقيقات ـ کاملا باز و قابل تامل است؛ اتفاقا من هم براي مقابله با پروسه‌اي که حيات خود را در اعلام شکست مشروطيت مي‌داند، بر اساس داده‌هاي عيني و رويدادهاي تاريخي سخن از ناتمام بودن مشروطيت و تکميل آن با دستاوردهاي جديد انديشه‌هاي انساني و در راستاي پاسخگويي به نيازهاي جامعه و سياست و فرهنگ ايراني مي‌گويم و در واقع، حکايت شکست مشروطيت را ساخته و پرداخته‌ي اذهاني مي‌دانم که در محيطي غيرمشروط و خارج از معيارهاي قانوني، سيطره‌ي فرازميني خود را مي‌خواهند و همان‌طور که پيش از اين گفتم، بر امتيازهاي از دست رفته‌ي شازدگي و... خود ناله مي‌کنند؛ پس براي اينکه بتوان به ناتمام ماندن مشروطيت آگاه شد و از آفت‌هاي فکري و سياسي آن را دور ساخت و به تکميل آن کمک کرد، راهي جز بازنگري در آموزه‌ها و سير تاريخي مشروطيت در ايران‌زمين نيست و همانا برخورد عقلاني و واقعي با افت و خيزهاي مشروطيت است که مي‌تواند هم ما را از زير نگاه تماميت‌خواهانه به آن نجات دهد و هم به شفاف‌سازي دستاوردها و پيامدهاي جنبش مشروطيت ياري رساند.

تلاش ـ در سراسر دوران مشروطه بر مطالباتي نظير تاسيس عدالتخانه، استقرار حكومت قانون، ايجاد نهادهاي جديد اداره كشور، ضرورت آموزش و... تكيه مي‌شد. اينها در اصل مظاهر تمدن جديد غرب بود كه از مجراي برخورد و آشنايي ايرانيان با اين تمدن به انديشه روشنفكران عصر مشروطيت راه يافت و به عنوان راه‌حل مشكل عقب‌ماندگي ايران شناخته شد. در هر حال اين مطالبات در اعتراضات مردم و در انقلاب مشروطه پي ‌گرفته شد و در پاسخگويي به بعضي از آنها فرمان مشروطيت صادر و اولين مجلس قانون‌گذاري رسمي ايران تاسيس شد. قوانين عرفي تدوين و پايه استقلال دادگستري و نظام قضائي گذاشته و از حيطه قدرت و اختيار شرع و متوليان دين خارج گرديد. لطفا بفرمائيد جايگاه اين تحولات را چگونه بايد ارزيابي نمود؟ آيا به اعتبار آنها مي‌توان جنبش مشروطه را حامل عناصر و اساسا كليد رمز گسست از سنت، مناسبات و روابط سنتي در ايران دانست؟

حقدار ـ بي ترديد همين طور است. داده‌هاي معرفتي و کنش‌هاي آن دوران هم ناظر به اين گسست است. در ارزيابي مواردي که اشاره کرديد، سنت ايراني عقيم بود و نمي‌شد از دل آن سنت به پايان رسيده، نهادهايي چون پارلمان و قواي قانونگذار به وجود آورد. يا سيستم اجرايي قضايي را که برآمده از قوانين موضوعه و ناظر به حقوق تازه شناخته شده‌ي انساني است، پديدار ساخت؛ مي‌دانيد که پيش از مشروطيت، قضاوت به معناي واقعي از سيستم و مکانيسمي عقلاني برخوردار نبود و همانطور که در نوشته‌هاي آن دوران نظير «خاطرات حاج‌سياح» و... آمده است، قضا منسوب به ناسخ و منسوخ شرع و معطوف به تکاليف آسماني بود.
من در گفتگويي که با شما راجع به اقدامات علي‌اکبر داور و پيشينه‌هاي سنتي قضاوت در ايران و تحول آن به دادگستري نوين داشتم، به بخش‌هايي از اين گسست در حوزه‌هاي قضايي و عدالت پرداخته‌ام و در اينجا نيازي به تکرار آن نيست. اما در رابطه با مفاهيمي که مشروطيت يا آنها را از ميان برداشت، مثل اتکا به آراي ناسخ و منسوخ در قضاوت، يا اين که به آن مفاهيم، تعاريف تازه‌اي داد مثل عدالت که از حوزه‌ي اعتقادي و ديني به عرصه‌هاي اجتماعي و سياسي وارد کرد و در واقع به فرايند سکولاريسم رسميت داده و با گسست از مصدايق سنتي، آن را در حقوق و قانونگذاري به فرهنگ و اجتماع ايراني ارزاني داشت؛ همين فرايند را در بازخواني و تجددخواهي مفاهيم ديگر هم مي‌توان ديد.

اشاره: این مصاحبه در شماره 26 مجله تلاش ویژه نامه یکصدمین سالگرد جنبش مشروطیت به چاپ رسیده است. با تشکر از مسئولین تلاش که اجازه انتشار آن را به صورت مستقل دادند.

تلاش ـ آقاي حقدار، موضوع صحبت اين بار ما انقلاب مشروطيت، پيش‌زمينه‌ها و پيامدهاي آن است. نگاهي به اين انقلاب پس از يك سده! امروز هيچ بررسي و نگاهي به اين رويداد بزرگ تاريخ ميهنمان از بند توجه به حادثه بزرگ ديگر يعني رويداد 1357 و گفتماني كه آن را به ثمر رساند، رها نيست. با توجه به مناسبات حاكم در شرايط حاضر، آيا اقرار به شكست انقلاب مشروطيت و آرمان‌هاي آن اجتناب ناپذير و واقع‌گرايانه نيست؟

حقدار ـ با تشكر از شما و تبريك يكصدمين سالگرد جنبش مشروطيت ايران، با صراحت و به استناد داده‌هاي عيني كه در جامعه‌ي فعلي ايران از زمان وقوع جنبش مشروطيت شاهدش هستيم، از همين آغاز گفتگويمان مي‌توانم به سؤال شما جواب بدهم كه: نه خير؛ جنبش مشروطيت نه شكست خورده است و نه آرمان‌هاي آن از بين رفته‌اند؛ براي اين كه بهتر بتوان به اين مسئله شناخت پيدا كرد، بازخواني آن جنبش و تحليل عقلاني آرمانهايش بهترين راه را پيش روي ما مي‌گذارد.

درخواست حقوق مساوی برای انسانها به دور از معیارهای جنسیتی اکنون دیگر از لوازم و الزامات پذیرفته شده درجهان است؛ امروزه نمی توان سخن از مدرنیته و فرایند فرهنگ سازی و ترقی گفت و به تفاوتهای جنسیتی که در دنیای قدیم پذیرفته شده بودند، به دیده ی تردید و انتقاد ننگریست. بدون شک کنش های تساوی طلبانه و ایده های مساوات خواهانه میان زنان و مردان، از توابع گسترش حقوق طبیعی و نهادینه شدن حقوق بشر و ارتقای آموزه های انسانگرایانه ای است که به دنبال جابجایی در نظام دانایی انسان و تحول در شیوه های زیستی انسانی به وقوع پیوسته و شرایط زندگی پیشین را به تمدن مدرن و مدرنیته پیوند زده است.
تاریخ ایران نیز در سیر تحولی خود، آن گاه که با آموزه های دنیای مدرن برخورد کرد و در سپیده دمان رویاریی با مدرنیته قرار گرفت، آگاهی به جایگاه انسانی زنان را اگرچه با تاخیری قابل توجیه وارد شرایط زیستی و فرهنگی خود گردانید؛ این رویداد تبار به دوره ی سرنوشت ساز مشروطیت و پیش زمینه های آن می برد و توابع جنبش تساوی طلبانه و برابری جنسیتی را که با گذار از سنگلاخ سنت باوری و رخداد تعیین کننده ی جدال قدیم و جدید عصرمشروطه در خود جای داده بود، بایستی به تامل خردمندانه و خردمندی تاریخی گذاشت؛ در واقع این جنبش مشروطیت بود که با به چالش کشیدن باورهای سنتی و سنت ایرانی، زنان را به هویت جنسی خود آگاه ساخت و این نیمه ی فراموش شده را از پستوهای حرمسراها و خانه های مردسالار به عرصه های مختلف اجتماعی و فرهنگی کشاند.

بی تردید سخن از ایده ها و رسالات حقوقی عصر مشروطیت، پرداختی از سیر فکر مشروطه خواهی و آگاهی مشروطه خواهان از پایه های اساسی کنستی توسیون یا حقوق فرد و قدرت دولت را نمایان می کند و آموزه های ایدئولوژی پردازی فرصت طلبانه و دستوری که مشروطه خواهان را افرادی ناآگاه از مدرنیته و تحولات تمدن انسانی و مسائل مدنیت جدید معرفی می کند و دست به تحریف واقعیات تاریخی می زند، با چهره ای غیر علمی و مغرضانه به محک آزمون همگانی می کشاند. بنابراین معرفی و بازخوانی ایده های حقوقی دوران مشروطیت، از دیدگاه تاریخ اندیشه های مدرن اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ارائه شده و در تکمیل بازخوانی جنبش مشروطیت ایران و باپرداختی از بنیانهای معرفتی و سیاسی آن باید محسوب شود.

میرزا ملکم خان ناظم الدوله به سال 1249 قمری به دنیا آمد. ده ساله بود که از طرف پدرش - میرزا یعقوب خان که از مردان نواندیش روزگاراش بود - راهی فرنگ شد؛ ملکم بعد از ورود به پاریس، به تحصیل در حکمت طبیعی و مهندسی پرداخت و با آموزشهایی در دانشهای سیاسی و دریافتی از تحولات دنیای مدرن، به ایران مراجعت می کند و با سمت مترجمی در دستگاه حکومتی وارد می شود. با افتتاح دارالفنون، ملکم خان در آنجا به تدریس پرداخته و در سال 1273 قمری همراه با هیئت مذاکره کننده فرخ خان امین الملک به پاریس می رود.

خبرگزاري فارس: گزيده مقالات «محمد‌علي فروغي» به اهتمام، مقدمه و توضيحات «علي‌اصغر حقدار» توسط نشر «خجسته» منتشر مي‌شود.
علي‌اصغر حقدار -پژوهشگر- در گفت‌وگو با خبرگزاري فارس، با بيان اينكه اين كتاب يك بار حدود سي و چهار سال پيش به چاپ رسيده بود، اظهار داشت: اهميت اين مقالات در اين است كه دوره‌هاي خاص تاريخ سياسي و فرهنگي ايران در آن منعكس شده است. جايگاه فروغي هم در ميان سياست مداران ايران بسيار با اهميت است.
وي با اشاره به اينكه اين كتاب حدود 300 صفحه است و به همراه فهرست اعلام منتشر خواهد شد گفت: من در مقدمه‌ درباره ارزش جايگاه فروغي در تاريخ سياسي فرهنگي ايران نوشته‌ام.

در روزگاری که سرزمین آذربایجان میان دو جغرافیای سیاسی ایران و روسیه از هم جدا نشده بودند، میرزا فتحعلی آخوندزاده به سال 1812/1228 در شهر نوخه از محلات شکی (قفقاز) به دنیا آمد؛ میرزا فتحعلی بنابر خودزندگی نامه اش، در دو سالگی همراه خانواده راهی تبریز شده و بعد از توقفی کوتاه (5 سال) به مشگین رفته و در سنین بالا (13 سالگی) به سال 1241 با خانواده اش راهی گنجه می شود.

سیزدهم مرداد ماه 1285 خورشیدی، با صدور فرمان مشروطیت و تشکیل مجلس مقدماتی برای تدوین آئین نامه انتخاباتی و تنظیم قانون اساسی، اندیشه هایی که صد سال پیش از آن وارد فرهنگ و اجتماع ایرانی شده بودند به بار نشستند و تن به محک عملی و آزمون اجرایی سپردند؛

یکصدمین سالگرد جنبش مشروطیت ایران در میان هیاهوهای بسیار تمام شد؛ هر کس در مقالات – همایشها – نوشته ها و مصاحبه ها از ظن خود یار مشروطیت شد و از دل این همه جاروجنجال، مشروطه بی نصیب ماند و سیاسی کاران به زعم شان بهره ای از آن خود کردند. در سالگرد مشروطیت، این جنبش چونان گوشت قربانی به مسلخ تسویه حساب های سیاسی رفت و بیشتر شکست خوردگان سیاسی سالهای اخیر هم با دستآویز کردن آرمانها و اهداف مشروطیت، بهانه ای برای مویه و زاری شکست خویش یافتند

‌به‌ باور من‌ سير فرهنگ‌ و ادبيات‌ از مشروطه‌ و دورة‌ پيش‌ زمينه‌هاي‌ آن‌ تا عصر رضاشاه‌ را مي‌توان‌ به‌ ترتيب‌ دورة‌ دريافت‌ ـ آگاهي‌ ـ رشد ـ گسترش‌ ـ بازخواني‌ و تثبيت‌ مدرنيته‌ در ايران‌ دانست‌. بنابراين‌ روشنفكران‌ عصر رضاشاهي‌ در واقع‌ ادامه‌ دهنده‌ و تكميل‌ كننده‌ي ‌جرياني‌ بودند كه‌ از «مدرن‌هاي‌ كلاسيك‌ ايراني‌» و ديگر آزادانديشان‌ آن‌ دوران‌ شروع‌ شده ‌بود و ايده‌هاي‌ خود را در دايره‌ي‌ تمدن‌ تازه‌ي‌ جهاني‌ و در گسست‌ و بازخواني‌ و انتقاد از ميراث‌ فرهنگي‌ پيشينيان‌، تعريف‌ مي‌كرد.

گفتگوي نخستين‌امان با علي اصغر حقدار محقق جوان و نويسندة آثار متعددي در زمينة بازخواني انديشه‌هاي روشنفكران ايراني و در حوزة “انديشه‌شناسي تاريخي”، در بارة جايگاه دادگستري نوين وبنيان‌گذار آن علي‌اكبر داور در تاريخ تجدد حقوقي در ايران بود.

تمامي‌ نهادسازيهاي‌ دوره‌ي‌ رضاشاهي‌ برآمده‌ از انديشه‌هاي‌ مدرني‌ بودند كه‌ هيچ‌ سابقه‌اي‌ در فرهنگ‌ ايراني‌ نداشتند و به ‌دنبال‌ تلاقي‌ دو دنياي‌ جديد و قديم‌ و آگاهي‌هايي‌ كه‌ نخبگان‌ سياسي‌ ـ فرهنگي‌ ايران‌ در دوران‌ بيداري‌ پيشامشروطه‌ تا تغيير سلطنت‌ از مدرنيته‌ به‌ دست‌ آورده‌ بودند، «پشتوانه‌هاي‌ نظري‌» كنش‌ها و برنامه‌هاي‌ اجرايي‌ را در دوره‌ي‌ مورد بحث‌ تشكيل‌ مي‌دادند. مثلاً حضور دختران‌ در مدارس‌ عمومي‌ را در نظر بگيريد.

شرق دنیا، با فاصله ای دویست ساله از جریان رویداد ظهور مدرنیته به چالش گرفته شد؛ اگرچه بیش از این تاریخ، شرقیانی بودند که از تحولات پدید آمده آگاهی حاصل کرده بودند، اما آن را به جد نمی گرفتند و یا ابزارهای لازم را برای درک و دریافت آن و تبیین لوازم و الزامات آن در اختیار نداشتند

شکل گیری دورانی که در آن زندگی می کنیم و به نام عصر مدرن خوانده می شود، بحث از دوگانگی سنت/مدرنیته را پدیدار ساخته است؛ این دوگانگی در واقع، حکایت از پایان دوره ای از تمدن انسانی و آغاز دوره ای دیگر را نمایان می کند؛ در واقع سنت به معنایی که موردنظر ماست،

محمد علی فروغی به نسلی از روشنفکران ایرانی تعلق دارد که توانستند ایده های مدرن را به محک آزمون عملی زده و آموخته های خود را در نهادهای فرهنگی – سیاسی و اقتصادی تجربه کنند؛ ذکاء الملک فروغی، علی اکبر داور، عبدالحسین تیمورتاش و... از جمله روشنفکران عملگرایی هستند که

نجف زاده در طرح ها و نقاشی های خود که از سبک های رئالیستی و ناتورالیستی استفاده کرده و تجربه هایش را در شیوه های رنگ و روغن – گواش – آبرنگ و... آن ها را ارائه می کند، طبیعت و زندگی را به حس زیبایی شناختی پیوند زده است

سیستم سیاسی منظم و شیوه ی اصول مند کشورداری، یکی از دستاوردهایی است که تمدن جهان مدیون ایران باستان است، امپراتوری هخامنشی اولین نظام سیاسی بود که در تمدن بشری به وجود آمد و بر اهمیت حکومت در جامعه و ضرورت ایجاد امنیت دلالت داشت

تبریز- زادگاه ما – شهری قدیمی از ایران زمین است که در طول تاریخ خود، حوداث و رویدادهای دوران سازی را پشت سر گذاشته است. برخی از مورخان نوشته اند: تبریز سابقه ی کهنی ندارد و از شهرهای دوران میانه ی تاریخ ایران است؛ اما احمد کسروی بر این باور بود که

دکتر طباطبایی یکی از نایاب اندیشمندانی است که سیر انحطاط ایران زمین و علل عقب ماندگی آن را از منظر فلسفی و به جدیت در دو دهه ی گذشته دنبال می کند و راه برون شد از آن را محور دغدغه های روشنفکری خویش قرار داده است؛ به استناد آثاری که از طباطبایی منتشر شده است،

حدود دويست كيلومتري استانبول كه مي رسي، تغيير حال و هواي را مي فهمي. دنياي پيرامون با طبيعت اش و كارخانه هايي كه لحظه به لحظه خط توليد را پديد مي آورند، ذهن بيننده را به وضعيتي متفاوت از موقعيتي فرا مي خواند كه از آن آمده است.

سياست به آن معنايی که در سرآغازهای خود، در آثار و تاليفات افلاطون و ارسطو مورد بحث و بررسی قرار گرفته بود و پس از آن، در دورانهای مختلف تاريخی دگرديسی های فرهنگی و اجتماعی را پذيرفته بود، تا در مغاک ماکياولی و ديگر انديشمندان مدرم ماوا گزيند، در شرايط کنونی به پايان محتوم خود رسيده است. امروزه سياست به دلقک بازی سياستمداران در تلويزيون تنزل يافته و با هزليات و شوريدگی غير عقلانی، به سياست بازی فريبکارانه پيوسته است.

سازماني‌ كه‌ علي‌‌اكبرخان‌ داور در انحلال‌ عدليه‌ و تأسيس‌ دادگستري‌ نوين‌ براي ‌جامعة‌ ايراني‌ به‌ ارمغان‌ آورد، تمامي‌ اركان‌ ـ لايه‌ها ـ قوانين‌ و حتي‌ زبان‌ قضايي‌ را در برمي‌گيرند.

حقدار ـ اولاً عمل‌ داور در انحلال‌ عدليه‌، كاري‌ غير قانوني‌ نبود؛ چرا كه‌ او به‌ عنوان‌ وزيرطرح‌ خود را به‌ مجلس‌ شوراي‌ ملي‌ ارائه‌ نمود و بعد از تصويب‌ مجلس‌ با اكثريت‌ آرا يعني‌73 رأي‌ با حضور 99 نماينده‌، با دو فوريت‌ عدليه‌ منحل‌ شد؛ در ثاني‌ داور با اصل‌ وجود نظام‌ قضايي‌ و از بين‌ بردن‌ قضاوت‌، اقدام‌ به‌ انحلال‌ عدليه‌ ننمود كه‌ كار او را به‌ منزلة‌ تعطيل‌ ركني‌ از اركان‌ تعطيل‌ نشدني‌ مشروطيت‌ حمل‌ كنيم‌؛ وي‌ در پي‌ استقرار خواسته‌اي ‌از خواسته‌هاي‌ مشروطيت‌ و اتفاقاً عمل‌ كردن‌ به‌ اهداف‌ مشروطيت‌ و قانون‌ اساسي‌ بود كه‌ به‌ انحلال‌ عدليه‌ و جايگزيني‌ دادگستري‌ با سبكي‌ نوين‌ تمايل‌ پيدا كرد؛ بنابراين‌ عملي‌ مغاير با قانون‌ در اصلاحات‌ داور وجود ندارد.

« همينقدر مي‌توانم بگويم: به سال 1344 خورشيدي (1965 ميلادي) متولد شده‌ام؛ درس خوانده‌ام، تحقيق كرده‌ام، نوشته‌هائي به چاپ رسانده‌ام....زندگي‌ام در نوشته‌هايم معنا مي‌يابد.» علي اصغر حقدار‌‍‏

اخيرا کتابی با نام مشروطه ی ايرانی به قلم ماشاءالله آجودانی به چاپ رسيده است. اين کتاب به دور از روشهای تحقيقاتی و تاريخ نگاری و با کنار هم گذاشتن نقل ها و يافته های مورخان و در اکثر موارد تحقيقات تاريخی و مشروطه پژوهانه ی دکتر فريدون آدميت به روايتی وارونه و آميخته با ايدئولوژی از نهضت مشروطيت ايران دست يازيده است.

آجودانی در پاراگراف پايانی کتاب با نگاهی حاکی از نااميدی و بر پايه ی ايده ها و آموزه هايي که به واسطه ي آنها کتاب خود را تاليف کرده است می نويسد: مشروطه ی ايرانی با به نمايش گذاشتن بنيادهای تناقض هايش در تلخ ترين و عريان تر شکل بن بست خود رسيد

اولين مساله ای که در گشايش کتاب مشروطه ی ايرانی فکر و خوانش خواننده را به خود مشغول می کند. کمبود اسلوب تاريخ نگاری است که اين کتاب از آن رنج می برد: تاريخ نگاری مدرن در گسست از اسطوره باروی سنتی يکی از پديدارهای دنيای جديد است که بر پايه ی بازخوانی انتقادی حوادث و جريانات گذشته و نشات گرفته از تجربيات عينی و آموخته های عقلانی به وجود آمده است.

اين كتاب، گزارش و تحليلي است گسترده از اقدامات بنيادين مجلس شوراي ملي در دوره اول كه بر اساس صورت مذاكرات، اسناد و مدارك اولين دوره قانون گذاري در ايران تدوين شده است. براي دست يابي به چگونگي تصويب و تدوين قوانين در مجلس اول،

از مجموعه ی تک نگاری های انديشه های ايرانی، داريوش شايگان و بحران معنويت سنتی به چاپ رسيده است. در اين کتاب به جايگاه شايگان در ميان جريان فرهنگی دهه های گذشته پرداخته شده است. داريوش شايگان به لحاظ موقعيت خاصی که در آن دوران داشته، در جريانی قرار دارد که ايده های کربنی ـ هايدگری را در فرهنگ ايرانی نمايندگی می کند

رساله ی حقوق اساسی يعنی آداب مشروطيت دول در دوران اولين مجلس شورای ملی و يک سال بعد از صدور فرمان مشروطيت نگاشته شده و اصول حقوقی دولت مشروطه و وظايف پارلمان و نقش ملت را در نظام سياسی تازه تبيين نموده است

ديدگاه نويسنده در اين رساله، تبيين انحطاط تاريخي ايران و زوال انديشه است ، بر پايه ي بازخواني پروژه ي فكري دكتر جواد طباطبايي؛ انحطاط و زوالي كه اگر بجد واز ديدگاه مدرنيته به پرسش گرفته نشود، به حذف فيزيكي ايران و فرهنگ آن از ضيافت جهاني در آينده اي نچندان دور راه خواهد برد؛ ديري نخواهد گذشت كه سرگذشت ايران همانند خاطره ي اقوام باستاني سومري و ملل سلتي در كتاب هاي تاريخي خوانده شود؛ تمدن ها و فرهنگ هايي كه در دگرگوني زمانه و پديده آمدن نيازهاي جديد انسان ها، از باززايي و تحول بازمانده و راه به بن بست و انحطاط بردند.

ايرانيت به معنای ناب نگه داشتن هويت و خالص خواستن فرهنگ، رويايی است که در گردونه ی جهانی شده ی روابط انسانی و گستره ی نيازهای نوين، تعبيری نخواهد داشت. ظهور شهرنشينی، ايجاد نهادهای مدرن سياسی و فرهنگی، ابراز نوين آداب و رسوم که نشات گرفته از شرايط مدرن اجتماعی است، رعايت اخلاقيات تازه ای که برآمده از حقوق طبيعی انسان هاست و

در ميان اين واقعيت و تصوير چندجانبه ای که بر تمامی لايه های زندگی سايه افکنده و نيازهای انسانی را در تمامی ساختارهای آن در ساحت مدرنيته ی جهانی شده تامين می کنند، فرهنگ ايرانی نيز در شکل های پيشين خود به چالش کشيده شده اند، سابقه ی سه هزار ساله ی سنت اين فرهنگ و لايه های گوناگون آن که در شرايط کنونی از باززايی و پاسخگويی به نيازهای زيستی و فرهنگی باز مانده اند،

در لايه های نرم افزاری زيست انسانی همچنين می توان به حقوق جهانی بشر اشاره کرد که امروزه از آن حالت اوليه و ساده ی خود گذشته و در شکل معاهدات بين المللی بر حقوق اقليت های جنسی، قومی و اعتقادی تاکيدی عقلانی و برآمده از چندگانگی فرهنگی دارد

سويه ی ديگر جهانی شدن روابط انسانی در جهان دگرگون شونده ی امروز، مربوط به تحولاتی است که در حقوق و دانش انسانی به وجود آمده اند. تحول ژنتيکی و انجام آزمايشاتی که به پديده ی کلونينگ و فرايند شبيه سازی انسانی منجر شده است،

بايد به اين نکته توجه داشت که حدود مرزها فقط در تعيين حدود جغرافيايی سرزمين ها از همديگر موضوعيت دارند. اين مرزها، مشروعيت بخش به قوانين حقوقی و محدوده کننده ی روابط تجاری و فرهنگی نخواهند بود. با وجود پروتکل های بين المللی در زمينه های حقوقی و به هم ريختگی مبادلات اقتصادی پيشين که با قوانين گمرکی تن به محدوديت های منطقه ای و محلی می دادند، روابط فراملی در تجارت و درهم آميختگی فرهنگی، فراتر از مرزهای سنتی رفته و يک نظام زيستی و فرهنگی جهانی و پساملی را پديدار ساخته است.

برای اينکه بتوان به مساله ی ايران و فرهنگ آن در وضعيت جهانی شدن مدرنيته پرداخت، بايستی تمامی بحث های پيشين را به حالت تعليق درآورد. بحث های مربوط به جدال سنت و مدرنيته، وام داری مدرنيته به سنت، ايجاد مدرنيته بر پايه های عقلانی سنت، گزينش از مدرنيته برای حفظ لايه هايی از سنت و...

مجموعه نوشته ها و تحقيقات فريدون آدميت دوره ي زماني تقريبا پنجاه ساله ي دگرگوني هاي اجتماعي - سياسي از جنبش تنباكو (1269 ش ) تا استبداد صغير (1290 ش ) را شامل مي شوند؛ تحليل و گزارش انديشه هاي مترقي و متجدد روشنفكران اوليه ي ايراني در تحكيم و پي ريزي نهادهاي مدني و ساختارهاي سياسي مدرن بخش ديگر تاليفات آدميت را در برمي گيرند؛ اين دوره را با پيش زمينه هاي آن در جنگ با روسيه تا تغيير سلطنت مي توان به دوران كلاسيك فرهنگ مدرن ايراني خواند.

بخش اول اين نوشتار در پي دگرگوني كه با حوادث 11 سپتامبر و پيامد هاي آن در محيط زيست - جهان انساني رخ داده است به كاوش از ايده هاي روشنفكري ايراني و مولفه هاي چرخش پست مدرنيته پرداخته و عرصه هاي مختلف دگرديسي هاي فكري - سياسي و اقتصادي را به بحث مي گذارد .

اثر حاضر تلاشي است در تبيين و تشريح بنيان ها و توابع گفتمان فرهنگي سياسي سيد محمد خاتمي كه به اذعان نويسنده ، مقولاتي چون آزادي ، قانون و جامعه مدني را در سطح ملي و گفت و گوي فرهنگ ها در سطح جهاني با بنيان هاي تئوريك و آگاهي از ضرورت هاي زندگي امروزشامل مي شود

رساله حاضر شامل گزارشي از ايده ها و انديشه هاي سياسي است كه در دوره ي ميانه از تاريخ فرهنگ ايراني پديد آمده اند؛ اين دوره شامل عصر فروپاشي شاهنشاهي ساساني تا انهدام شاهنشاهي قاجاريه است؛ در اين دوره تمامي رهيافت هاي نخبگان به امور سياسي نشات گرفته از تعاليم ديني و كشورداري ايران باستان بوده است. چگونگي تفكيك وظايف حكومتي امرا - تعيين جايگاه وزيز و ... مسائلي هستندكه

گشت و گذار مدرنيته در ايران دوره ي جديد دو سويه داشت: سويه اي از آن به جنبه هاي فرهنگي و انديشگي اولين ايده هاي مدرن ناظر به بازخواني انتقادي سطوح مختلف سنت فكري و الگوهاي انديشه ي قدما بود. خردورزي متفيزيكي در اين گرانيگاه به بوته ي نقد خرد تجربي و نوين سپرده شد و اشرافيگري جاي بر تجربه باوري و عقلانيت عيني و ملموس داد كه در پارادايم سوبژكتيويته سير مي كرد. آموزه هاي ديني نيز از حالت پشين به درآمده و تن به اصلاح و قرائت شخصي دادند

شبحي بر فراز ايران در گشت و گذار است. اين شبح برآمده از جهاني شدن روابط انساني است و بر گسست از دوران پيشين و گسترش ايده هاي مدرنيته اشاره دارد. شبح مدرنيته از دل شكست هاي ايران در جنگ با روسيه جديد سر برآورده است. با تحولات سياسي بيش از پيش جريان يافته، عرصه هاي فرهنگي را درنورديده و بر ساختارهاي اجتماعي و اقتصادي ايران سايه افكنده است.

«الفيلسوف الفارسى الكبير» اولين اثر مستقل به زبان عربى در شرح حال و آراى ملاصدراست كه اينك با تصحيح و مقدمه‏اى مفصل عرضه شده است